Μια μικρή εγκληματολογική ανασκόπηση για την “Σιωπή των Αμνών”

Ενώ και εμένα μου φαίνεται κάτι παραπάνω από συμπτωματικό, δεν πρόκειται να κρύψω πως ενθουσιάστηκα όταν έμαθα πως όσο έγραφα αυτό το άρθρο, προβαλλόταν επετειακά για τα 35 χρόνια από την κυκλοφορία της, η «Σιωπή των Αμνών». 

H μοναδική αυτή ταινία, που το θεωρώ έγκλημα από μόνο του κάποιος να μην την δει, άπαξ και μιλάμε για μία ταινία στυλοβάτη στην κατηγορία ταινιών «θρίλερ» ή «τρόμου» ή με οποιαδήποτε ταμπέλα θέλει ο καθένας μας να της προσάψει. Δεν πρόκειται να σας απασχολήσω με τις βραβεύσεις και τους επαίνους της ταινίας, ούτε με τη συμβολή της στο κινηματογράφο ή την παρακαταθήκη που έχει αφήσει κάθε συντελεστής της μεμονωμένα. Προτίμησα να ακολουθήσω μία δίοδο, που δεν θεωρώ τόσο κοινότυπη. Εξαναγκαστικά, πρέπει να αναφέρω σε όσους δεν γνωρίζουν την θεματολόγια της ταινίας, πως μας παρουσιάζεται η  καταδίωξη του κατά εξακολούθηση δολοφόνου Μπάφαλο Μπιλ, από την μαθητευόμενη πράκτορα του FBI Κλαρίς Στάρλινγκ. Απώτερος σκοπός του δράστη είναι η δημιουργία ενός γυναικείου δέρματος που θα φοράει ο ίδιος και το οποίο θα προέρχεται από τα σώματα γυναικών και με βάση αυτή τη νοοτροπία απαγάγει και δολοφονεί, ενώ μετέπειτα γδέρνει, μία πληθώρα γυναικών. Μια θεματολογία, που αποκτά και κοινωνικό ενδιαφέρον σε μία αρκετά υπεραπλουστευμένη προσέγγιση αναφορικά με τα ζητήματα αυτοδιάθεσης.

Βέβαια αναγκαία έως και απαραίτητη είναι η ύπαρξη του τέως, ιδιοφυούς ψυχιάτρου, Χάνιμπαλ Λέκτερ, ο οποίος πλέον βρίσκεται εσώκλειστος σε ψυχιατρικό ίδρυμα λόγω των κανιβαλιστικών του τάσεων που είχε έναντι των δολοφονημένων θυμάτων του, ένας χαρακτήρας που αποτελεί ένα μόνιμο συγκριτικό κριτήριο στην ιστορία του κινηματογράφου.

Στην Κλαρίς ανατίθεται, από τον προϊστάμενο της, να επισκεφθεί αλλά και να προσπαθήσει εμμέσως να συμβουλευτεί τον Δρ. Λέκτερ για να μπορέσει να την κατευθύνει  για τον τρόπο δράσης του Μπάφαλο Μπιλ και να λάβει από τον ίδιο όποια πληροφορία μπορέσει πάνω στην συμπεριφορά ενός ανθρώπου που δρα με εγκληματική συμπεριφορά.

Η ιστορία εξελίσσεται παράλληλα από την μεριά της Κλαρίς και του Τζέιμ Γκαμπ, δηλαδή την πραγματική ταυτότητα του Μπάφαλο Μπιλ. Κρίσιμο κομμάτι στην εξέλιξη της υπόθεσης αποτελούν και οι «έγκλειστες» συναντήσεις του δρ. Λέκτερ με την Κλάρις μέσω των οποίων συγχρόνως ο ψυχίατρος εισρέει στα άδυτα του μυαλού της Κλάρις, ενώ η ίδια από την αποκωδικοποίηση των γρίφων που της θέτει καταφέρνει και συγκεντρώνει τα κρισιμότερα κομμάτια αυτού του δυσνόητου πάζλ. 

Συνολικά, μας παρουσιάζονται δύο αντικρουόμενες προσωπικότητες και περιπτώσεις ατόμων που επέλεξαν να εγκληματήσουν και να φτάσουν μέχρι το σημείο να αφαιρέσουν την ζωή υπολοίπων, δηλαδή το ύψιστο έννομο αγαθό του ανθρώπου. Ο καθένας από αυτούς λειτούργησε βάσει διαφορετικών πορισμάτων, βιωμάτων αλλά και λόγων.

Προσωπικά, θέλω να επικεντρωθώ στον τρόπο και λόγο δράσεως του Μπάφαλο Μπιλ, τα δρώμενα και τις συγκυρίες οι οποίες ήταν υπεύθυνες για την πλειοψηφία των πράξεων του, το κοινωνικό του όπως και οικογενειακό υπόβαθρο, αλλά και τον τρόπο που τον αντιμετωπίζει ο κοινωνικός περίγυρος.

Η λέξη “εγκληματίας” σαν έννοια αποτελεί έναν υπέρλεπτο όρο ποικίλων σημασιών, που διαφέρει ραγδαία ανά συγκυρίες. Βασική απαρχή στον κόσμο της εγκληματολογίας συνιστά η εύρεση κυρίως των παραγόντων που ώθησαν έναν άνθρωπο να παραβιάσει τον νόμο, σε αντίθεση με την ανάλυση των αιτιών που τυχαίνει να είναι μία κοινότυπη και λανθασμένη μέθοδος. Δεν έχουμε να κάνουμε με κάποιο “αίτιο”, αλλά με βαθμούς πιθανοτήτων. Η διάκριση αυτή ανάμεσα σε παράγοντες και αίτια προκύπτει από το γεγονός ότι το έγκλημα σαν μία πράξη από μόνη της δεν προκύπτει μέσω ενός αποκλειστικού ή συγκεκριμένου χαρακτηριστικού και γεγονότος, αλλά δημιουργείται λόγω της ύπαρξης ορισμένων “υποχρεωτικών” παραγόντων που λειτουργούν σωρευτικά και με τα υπόλοιπα είδη ήδη υπαρχόντων παραγόντων . Εν ολίγοις, είναι οι προϋποθέσεις που συνάδουν στην επικράτηση των εγκληματικών ορμών , χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως αποκλειστικά εξαιτίας αυτών δημιουργείται κάθε έγκλημα ή αντιστοίχως κάθε εγκληματική προσωπικότητα.

Σαφέστερα, ο εγωκεντρισμός αποτελεί ένα κύριο εμπόδιο του ατόμου από την ομαλή του ένταξη στον κοινωνικό περίγυρο και ο εγωκεντρικός άνθρωπος αδυνατεί να αποδεχθεί την όποια περίπτωση που δεν θα δεχθεί άμεσο ενδιαφέρον ή προβολή από τους υπόλοιπους που τον περιτριγυρίζουν . Η αστάθεια αντικατοπτρίζει την αδυναμία του ανθρώπου να μετρήσει τον βαθμό της ποινής και την αδιαφορία της επικείμενης κύρωσης της, άρα αδιαφορεί και για το γεγονός ότι δεν υπακούει στον νόμο. Ο παρορμητικός άνθρωπος που διακατέχεται από επιθετικότητα και όλες τις εκφάνσεις της έχει στα χέρια του ένα ικανό μέσο που μπορεί να καταστρέψει κάθε και όποιον ηθικό φραγμό απαρτίζει την ανθρώπινη μας φύση, ενώ στις περιπτώσεις που κάποιος μετατρέπεται σε μία εγωιστική και “ψυχρή” οντότητα είναι φανερό πως είναι συναισθηματικά ανίκανος να ενδιαφερθεί για τον συνάνθρωπο του και δεν κατέχει την παραμικρή ιδέα περί των βασικών και απαραίτητων αλτρουιστικών συναισθημάτων που μας απαρτίζουν όλους .

Με την πάροδο του χρόνου, ο ακαδημαϊκός κλάδος αποδέχτηκε να αναγνωρίσει και νέα είδη εγκληματιών εκτός του “εκ γενετής εγκληματία ”. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την κατάρτιση πέντε κατηγοριών, δηλαδή των i) εκ γενετή εγκληματιών, ii) ψυχοπαθών, iii) εγκληματιών από πάθος, iv) περιστασιακών εγκληματιών και v) εγκληματιών από έξη .

Όσον αφορά τον δολοφόνο «μας», συναντάμε έναν κατά εξακολούθηση ανθρωποκτόνο εφόσον δολοφονεί ανά διαφορετικά χρονικά διαστήματα και σε διαφορετικούς τόπους κατ’ επανάληψη. Ο Μπάφαλο Μπιλ έχει την τάση να γδέρνει γυναίκες (εξού και το παρατσούκλι του), χωρίς όμως να ασελγεί πάνω τους ή να πράττει κάποιο σεξουαλικό ή γενετήσιο έγκλημα. Είναι ενδιαφέρον πως από τις πρώτες στιγμές της ταινίας, οι αρχές πιθανολογούν πως πρόκειται για λευκό άντρα, «λευκό, επειδή όλοι οι κατ’ εξακολούθηση δολοφόνοι διαλέγουν τα θύματα τους από τις δικές τους φυλετικές ομάδες» και τα μέχρι τότε θύματα του Μπούφαλο Μπιλ ήταν λευκές γυναίκες, αλλά αναφέρεται και ότι δεν υπήρχε άμεση σχέση ανάμεσα στον τόπο όπου ο Μπιλ πραγματοποιούσε την απαγωγή ενός θύματος του και στο σημείο που το πετούσε για να το βρούνε οι αρχές. Ο δολοφόνος “κρατούσε αιχμάλωτα για ένα διάστημα τα θύματα του ζωντανά. Συνήθως μεσολαβούσε χρονικό διάστημα μιας εβδομάδας μέχρι δέκα ημερών μεταξύ απαγωγής και φόνου. Άρα δεν ήταν «άστεγος περιφερόμενος αλήτης», γεγονός που υποδηλώνει πως δεν πρόκειται για έναν άνθρωπο που επιλέγει αποκλειστικά να αφαιρεί τις ζωές των υπολοίπων. Φτάνει σε αυτό το σημείο όταν η γυναίκα την οποία έχει αιχμαλωτίσει έχει ολοκληρώσει τον σκοπό της για αυτόν, και να μπορέσει ο ίδιος να λάβει τα απαραίτητα “κομμάτια” από την ίδια για να μπορέσει να ολοκληρώσει το διεστραμμένο του δημιούργημα.

Πρόκειται δηλαδή για έναν δολοφόνο που έχει προσανατολιστεί εξουσιαστικά, ενώ από νεαρή ηλικία είχε διαπράξει ειδεχθή εγκλήματα (συγκεκριμένα σε ηλικία 12 ετών σκοτώνει τον παππού και την γιαγιά του). Ο συγκεκριμένος άνθρωπος, εισάγεται στην κατηγορία των ψυχοπαθών εγκληματιών εφόσον τα κίνητρα του δεν αναμειγνύονται με τάσεις εκδικητικότητας, αλλά με την ανάγκη ο ίδιος να μετατραπεί ολικώς σε κάτι το οποίο δεν είναι αλλά ούτε μπορεί να γίνει, και δρα λόγω μόχθου στερώντας το από κάθε άλλη προσωπικότητα που το διαθέτει. “Στη πραγματικότητα, λαχταράει να γίνει αυτό ακριβώς που είσαι εσύ. Είναι στη φύση του να το ποθεί αυτό”, όπως ενημερώνεται η πρωταγωνίστρια μας.  Άξιο αναφοράς είναι το γεγονός ότι ο Μπάφαλο Μπιλ προσέγγιζε πάντα γυναίκες συγκεκριμένου σωματοτύπου, κατά προτίμηση με περισσότερα κιλά από το συνηθισμένο, έτσι ώστε να μπορέσει να χωρέσει ευκολότερα και να του είναι πιο εφαρμοστό το “ανθρώπινο” κουστούμι το όποιο έφτιαχνε για τον εαυτό του. 

Θέλω να τονίσω έντονα, πως είναι λάθος να ταυτίσουμε τον όρο τρανσέξουαλ στον δολοφόνο, άπαξ και δεν συνάδει με την περίπτωση του. Ο ίδιος πιστεύει ότι διακατέχεται από τάσεις τρανσεξουαλισμού, χωρίς όμως να σημαίνει πως αυτό είναι ο λόγος των πράξεων του. Βρίσκεται σε σύγχυση και επειδή κανείς δεν προθυμοποιείται να τον βοηθήσει (εγωκεντρισμός), έχει αρχίσει να εκφράζει με άμεσο τρόπο την οργή του σε αθώους ανθρώπους (επιθετικότητα).

Το σχέδιο δράσης του ήταν να απαγάγει μια γυναίκα πλησιάζοντας την, προσποιούμενος πως ήταν τραυματίας, ζητώντας βοήθεια να φορτώσει κάτι βαρύ στο φορτηγό του και στη συνέχεια θα την χτυπούσε στο κεφάλι χωρίς να το περιμένει. Μόλις είχε μια γυναίκα στο σπίτι του, θα την λιμοκτονούσε μέχρι το δέρμα της να είναι αρκετά χαλαρό για να αφαιρεθεί εύκολα, και στη συνέχεια θα την σκότωνε για να της πάρει το δέρμα.  Είναι φανερό πως ο συγγραφέας του βιβλίου (Thomas Harris) πάνω στο οποίο βασίστηκε η ταινία, έχει λάβει αρκετές άμεσες επιρροές από τις μεθόδους αλλά και των τρόπων δράσης αρκετών στυγερών εγκληματιών οι οποίοι έχουν στιγματίσει μέχρι και σήμερα την υφήλιο, (κύρια παραδείγματα αποτελούν οι Ed Gein και Ted Bundy, ενώ ο πρώτος αποτελεί την κύρια και άμεση πηγή έμπνευσης για τον δολοφόνο της ταινίας).

Η αλκοολική του μητέρα, μία αποτυχημένη ηθοποιός και μοντέλο τον είχε παρατήσει και τον μεγάλωσαν οι δικοί της γονείς, μέχρι έως ότου δολοφονήθηκαν από τον ίδιο όσο ήταν έφηβος. Όταν βγήκε από το αναμορφωτήριο κατατάχθηκε στο ναυτικό, ενώ παράλληλα είχε ολοκληρωμένες σχέσεις με άντρες αλλά και γυναίκες. Ήδη από τον πρώτο φόνο που διέπραξε ο Μπιλ όντας ενήλικας, επέλεξε να δημιουργήσει μία ποδιά από το δέρμα του πρώτου θύματος του.

Μπορούμε να πούμε πως ο Μπιλ δεν γεννήθηκε απαραίτητα ένας εγκληματίας, αλλά η συστηματικά επαναλαμβανόμενη κακοποίηση που δεχόταν τον ώθησε σε αυτό το μονοπάτι. 

Κατά τον Freud, η ενοχή αποτελεί απαραίτητο στοιχείο στο μυαλό του δράστη θέλοντας να αφήσει τα ανάλογα ίχνη που θα τον ενοχοποιήσουν και θα οδηγήσουν στη σύλληψη του. Αυτό συμβαίνει όταν δημιουργούνται στον δολοφόνο συναισθήματα ενοχής και άγχους εξαιτίας του αρκετά ανεπτυγμένου υπερεγώ που διαθέτουν. Αυτό δεν συμβαίνει όμως στην “Σιωπή των Αμνών”, αφού ο δολοφόνος απαγάγει και σκοτώνει τα θύματα του δίχως την παραμικρή ένδειξη ενοχής ή και άγχους.. Σχετικά με το βαθύτερο της επίπεδο που απαρτίζεται από τις ψυχολογικές-βιολογικές μας ορμήσεις που αποτελούν την βάση κάθε συμπεριφοράς μας, συναντάται το εκείνο. Για το εξωτερικό επίπεδο γίνεται αναφορά στο υπερεγώ(συνείδηση) που συνδέεται με τις ηθικές κοινωνικές μας αξίες αλλά και είναι και πρώτη επαφή του ανθρώπου με την απαγόρευση μιας πράξης. Στο ενδιάμεσο σημείο των δύο προηγουμένων κατοικεί το εγώ, διαθέτοντας έναν συντονιστικό ρόλο και καλλιεργείται από την στιγμή που το παιδί κατανοεί πως ότι επιθυμεί δεν πρόκειται να εκπληρωθεί .

Δεν είναι τυχαίο πως σήμα κατατεθέν σε όλο τη ταινία είναι η ύπαρξη των χρυσαλλίδων και ο ευφυής αλλά και προβλέψιμος παραλληλισμός τους. «Η σημασία της χρυσαλλίδας είναι η αλλαγή. Το σκουλήκι μεταμορφώνεται  σε νυχτοπεταλούδα». Ο Μπίλι θέλει να αλλάξει. Φτιάχνει για τον εαυτό του ένα γυναικείο φόρεμα από πραγματικές γυναίκες. Για αυτό τα θύματα του είναι μεγαλόσωμα –για να φτιάξει κάτι που να του έρχεται. Ο αριθμός των θυμάτων υποδηλώνει πως ίσως το βλέπει σαν βαθμιαία μεταμόρφωση”  .

Καταλήγουμε με ευκολία να διακρίνουμε πως ο Μπάφαλο Μπιλ είναι ένα προϊόν κακοποίησης, εσφαλμένης γονικής μέριμνας, ανύπαρκτης διαπαιδαγώγησης και το οποίο δεν έχει νιώσει ποτέ μέλος μίας ομάδας ή συνδετικός κρίκος ενός συνόλου. Σιχαίνεται αυτό που είναι, μειώνει τον εαυτό του, κατηγορεί τους άλλους για την απέχθεια που νιώθει προς την προσωπικότητα του και δεν πρόκειται τίποτα και κανείς να τον εμποδίσει να φτάσει στην ύψιστη μετάσταση, η οποία κατά τον ίδιο πάντα προσφέρει και την ολική του μετάλλαξη σε όλα τα στάδια (εξωτερικά, ψυχολογικά, βιολογικά). Πρόκειται για μία χαρακτηριστική περίπτωση εσφαλμένης ανάπτυξης του εγώ, άπαξ και από αρκετά νεαρή ηλικία δεν μπόρεσε το αναπτύξει λόγω εξωτερικών παραγόντων που δεν προκάλεσε ο ίδιος , με αποτέλεσμα η όποια σύνδεση και διαμεσολάβηση ανάμεσα στο υπερεγώ και το εκείνο να αποτελούν πλέον μία χαμένη ευκαιρία.